گفت و گو با يحيى امامى پژوهشگر و عضو گروه علم سنجى وزارت علوم
خبرنگار: يوسف ناصرى
منبع: روزنامه ایران


رشد علمى كشور بعداز وقوع جنگ عراق عليه ايران، همواره داراى رشد بوده و معروف ترين شاخص اين رشد، تعداد مقاله هاى چاپ شده استادان و دانشمندان ايرانى در مجلات معتبر بين المللى است. حداقل مقاله علمى چاپ شده ايران در ابتداى دهه ۱۳۶۰ به تعداد يكصد و يازده مقاله بوده و مطابق آمارهاى بين المللى تعداد مقالات ايرانيان در نشريات معتبر بين المللى به حدود ۳هزار و هشتصد مقاله در سال ۲۰۰۴ رسيده است. درگفت و گو با دكتر «يحيى امامى » عضو گروه علم سنجى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى به مقولات مختلفى در باره پيشينه علم سنجى در جهان و ايران و ميزان مقالات علمى چاپ شده ايران و نحوه ارتقاى توليدو چاپ اين مقالات، پرداخته ايم.امامى انتظار دارد كه مسؤولان امر تلاش كنند تا موفقيت كشور ما در زمينه توليد و چاپ مقالات علمى در نشريات معتبر بين المللى افزايش يابد و اجتماع علمى ايران شكل قطعى به خود بگيرد. گفت وگو با اين جامعه شناس و محقق در پى مى آيد.

آقاى دكتر امامى، شما چندسالى است كه عضو گروه علم سنجى مركز تحقيقات سياست علمى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى هستيد. از ديد شما فعاليت اصلى اين رشته علمى حول چه محورى است و چه معيارهايى دراين حوزه مورد استفاده قرار مى گيرد؟

علم سنجىScientometrics) ) يك رشته علمى و آكادميك است كه برمبناى داده پايه هاى بين المللى، توليدات علمى كشورهاى مختلف را بررسى و اطلاعات به دست آمده را ارزيابى مى كند. اين رشته علمى در سالهاى ۱۹۵۰ تأسيس شد و به طور كلى دو گروه از دانشمندان و استادان در زمينه علم سنجى، فعاليت هايى را به انجام رسانده اند كه يك گروه همان جامعه شناسان علم و گروه ديگر كسانى كه در رشته كتابدارى تحصيل كرده اند. علم سنجى با معيارهاى خاصى كه دارد توليدات علمى كشورهاى جهان را تجزيه و تحليل مى كند. مهمترين معيارهاى آن هم عبارتند از: معيار توليد مقاله علمى، معيار تعداد استناداتى كه به يك مقاله مى شود،معيار توليد كتاب و معيار تعداد ثبت اختراع.

در يك مقطع زمانى، علم سنجى به سرعت رواج يافت و مورد استقبال قرار گرفت. ولى بعد از مدتى به دليل نگاه بسيار كمى علم سنجى به توليدات علمى، بويژه از سوى جامعه شناسان علم مورد انتقاد قرار گرفت. براى مثال گفته مى شود كه علم سنجى سعى مى كند علم را به صورت كمى در بياورد و معيارهايى هم ارائه مى كند - از جمله معيار «تعداد استناد به مقاله» كه كيفى ترين معيار آن است - چندان قابل اعتماد نيست. گفته شده ممكن است به يك مقاله استناد بشود، ولى قصد اين باشد كه مطالب آن را به چالش بگيرند و يا احياناً رد كنند و چنين موردى در معيار تعداد استنادات به حساب مى آيد.

با اين حال، علم سنجى به عنوان يك رشته علمى به حيات خود ادامه داده و مورد استفاده كسانى است كه در زمينه سياستگذارى در علم و تكنولوژى، تصميم سازى مى كنند. حتى در بسيارى از كشورها براى توزيع بودجه تحقيقاتى از معيارهاى علم سنجى استفاده مى شود. در بعضى كشورها توزيع بودجه تحقيقاتى امر مهمى است و مهمترين موضوع اين است كه براى تحقيق به چه كسى بودجه اختصاص بدهند. توزيع چنين بودجه اى با درنظرگرفتن معيارهاى علمى صورت مى گيرد. براى مثال ارزيابى مى شود يك متقاضى دريافت بودجه تحقيقاتى، چه آثارى را منتشر كرده، تا چه حد اين آثار مورد استناد قرار گرفته است و آيا يافته هاى علمى اين شخص در اجتماع علمى مورد استفاده قرار مى گيرد يا نه.

كتابدارى چگونه در توسعه علم سنجى نقش داشته است و آيا جامعه شناسى علم در تقويت علم سنجى هم مؤثر بوده و يا فقط به انتقاد از علم سنجى تمايل نشان مى دهد؟

به طور عمده جامعه شناسى علم از ديد انتقادى به علم سنجى توجه مى كند، ولى امروزه تقريباً رشته مطالعات علم يامطالعات اجتماعى علم جايگزين رشته جامعه شناسى علم شده و مى توان گفت كه ديگر رشته اى به نام جامعه شناسى علم نداريم. در گذشته ما رشته اى هم به نام جامعه شناسى فرهنگ داشتيم كه رشته هاى ديگرى جايگزين آن شده اند.

الآن در دانشگاههاى اروپا و آمريكا رشته مطالعات علم جايگزين جامعه شناسى علم شده و مطالعات علم هم علاوه بر فعاليت در مقوله هاى خاص ديگر كار جامعه شناسى علم را انجام مى دهد و علم سنجى هم در حال حاضر در محدوده مطالعات علم قرار مى گيرد و در اساس جامعه شناسان علم، زياد به علم سنجى روى خوش نشان نمى دهند. چون به گمان آنها علم سنجى، يك رشته به شدت كميت گراست. درجامعه شناسى علم، روابط بيرون علمى را بررسى مى كردند. براى مثال بررسى مى كردند كه رابطه نهادهاى بيرونى با دانشمند و رابطه دانشمند با محيط اجتماعى و خانوادگى اش چگونه است و يا توزيع بودجه هاى تحقيقاتى به چه صورت عملى مى شود، ولى در مقطع فعلى هم جنبه كيفى و هم جنبه كمى مورد بررسى قرار مى گيرد، ولى بيشتر، تلاش براى بررسى رابطه علم با بيرون از علم است و اگر در گذشته مناسبات درون علم را بررسى مى كردند به طور عمده حول اين كارها مى چرخيد كه نحوه توزيع پست هاى دانشگاهى و پذيرش دانشجو چگونه و برچه مبنايى است. اما الآن با رايج شدن مطالعات علم، چرخشى اساسى دراين زمينه صورت گرفته است و براى كسانى كه در زمينه مطالعات علم كار مى كنند ديگر آن جنبه ها اهميت ندارد و به صورت عمده براين موضوعات تأكيد دارندكه توليد علم تحت تأثير چه فاكتورهاى اجتماعى است. چون در گذشته اين اعتقاد وجود داشت كه توليد علمى يك امر عينى و به لحاظ ارزشى بى طرف است و چندان تحت تأثير تعين ها و شرايط اجتماعى نيست، ولى امروزه مطالعات علم مى گويد كه توليد علمى تحت تأثير شرايط اجتماعى، فرهنگى، سياسى و ارزشى است.

براى روشن شدن بحث، يك مثال قابل فهم مى زنم: امروزه گفته مى شود فردى كه از طبقات اقتصادى پايين جامعه باشد نسبت به دولت يك نوع اظهار نظر مى كند و يك فرد كه از طبقات بالاى جامعه است به گونه اى ديگر عمل مى كند و در واقع فرد تحت تأثير عوامل اجتماعى خودش موضع گيرى كشورى مى كند.

اطلاعات گردآورى شده «مؤسسه اطلاعات علمى » آمريكا همواره موردتوجه فعالان «علم سنجى » قرار مى گيرد. فعاليت و يافته هاى اين مؤسسه به چه دليل دراين رشته اهميت فراوانى پيدا كرده است؟

مؤسسه اطلاعات علمى يا I.S.I (Institute for Scientific Information) از سوى «يوجين گارفيلد» در سال ۱۹۵۸ در ايالت فيلادلفياى آمريكا تأسيس شد. مؤسسه اى انتفاعى و خصوصى و مثل هر مؤسسه ديگر كارش كسب درآمد است كه درآمدش را از طريق فروش اطلاعات علمى كسب مى كند.

به هردليل، اين مؤسسه تنها سايتى است كه بيشترين اطلاعات مجلات علمى دنيا را گردآورى مى كند. در حال حاضر اين مؤسسه، اطلاعات حدود ۸هزار و پانصد مجله بين المللى را نمايه سازى و اطلاعات آن را وارد داده پايه كامپيوترى خود مى كند و چكيده اصلى مقالات چاپ شده را و گاه كل مطالب مقالات مهم را نگهدارى مى كند، چون اين مؤسسه، بيشترين اطلاعات مجلات بين المللى را نمايه مى كند از لحاظ بررسى هاى آمارى اهميت پيدا كرده است و بسيارى از سازمان هاى بين المللى، وقتى مى خواهند وضعيت علمى كشورها را بررسى كنند از آمار و اطلاعات اين مؤسسه استفاده مى كنند. براى مثال، براى اين كه بدانند كه كشورى، چقدر توليد علمى داشته به آمارهاى اين مؤسسه استناد مى كنند و چنين استناداتى هم تقريباً در سطح جهان مورد پذيرش قرار گرفته است و استفاده از اطلاعات اين داده پايه بين المللى در زمينه علم سنجى اهميت دارد و علم سنج ها با استناد به اطلاعات گسترده آن، فعاليت هاى خود را انجام مى دهند و با استناد به اين اطلاعات مى توان فهميد كه يك كشور در يك سال مشخص چه تعداد مقاله علمى در مجلات بين المللى به چاپ رسانده، براى مثال يك مقاله چه قدر مورد استناد دانشمندان و استادان قرار گرفته است. اصولاً كار علم سنج هاى اوليه كه اين رشته را به وجود آورده اند اين بود كه ببينند با استفاده از چنين اطلاعاتى مى توان يك الگوى معنادار رياضى را به دست آورد يا نه؟

ما تعدادمقالات چاپ شده ايران را در سالهاى ۱۹۷۵ تا سال ۲۰۰۵ در اختيار داريم. كار يك علم سنج اين است كه ببيند رشد توليد علمى ايران از الگوى معنادارى پيروى مى كند و يا رشد علمى كشورهاى تازه توسعه يافته مثل كره جنوبى، مالزى، سنگاپور و تايوان به چه صورت بوده، آيا مى توان نتيجه گرفت كه رشد آنها معنادار است و بدين دليل داده پايه هاى «آى.اس.آى» منبع غنى اى براى علم سنجى است. از طريق علم سنجى مى توان مرزهاى دانش را تشخيص داد. به اين صورت كه وقتى يك مقاله به شدت مورد استناد ديگران قرار مى گيرد مى توان نتيجه گرفت در آينده ممكن است در آن رشته و حوزه خاص، تحولاتى به وقوع بپيوندد و يافته هاى جديدى به دست آيد، يعنى از روى استنادات فراوان به يك مقاله مى توان فهميد كه يك مقوله جديدى از علم، كشف خواهد شد. از طريق اطلاعات «مؤسسه اطلاعات علمى» مى توان دريافت كه مقالات كدام دانشمندان پراستناد بوده و يا در يك مقطع زمانى كوتاه به مقالات چه كسى بيشتر استناد شده است.

آيا در دانشگاه هاى ما رشته علم سنجى دايره شده و به طور كلى علم سنجى در كشور ما چگونه شكل گرفته است؟

تاكنون در دانشگاه هاى ما رشته علم سنجى داير نشده است، اما شايد بتوان گفت اولين ايرانى اى كه در زمينه علم سنجى فعاليت كرده، دكتر «شاپور اعتماد» است. دكتر اعتماد در كتاب «ساختار علم و تكنولوژى در جهان» مطالبى دراين زمينه به چاپ رسانده و سال ها قبل از آنكه هسته علم سنجى وزارت علوم تشكيل شود، تحليل هايى از وضعيت علمى كشور ما ارائه كرد و البته كسانى ديگر در سال هاى اخير هم فعاليت هايى در اين زمينه به انجام رسانده اند. بعد از مدت زمانى كه از تأسيس گروه علم سنجى مى گذشت، اين هسته تبديل به گروه شد و الآن گروه علم سنجى داراى پنج نفر عضو است. دكتر اعتماد سال ها پيش با علم سنجان فرانسوى در مركز علم سنجى مركز ملى تحقيقات فرانسه آشنا شد و مبانى علم سنجى را فراگرفت و سپس تلاش كرد سير تحول علم در ايران را ترسيم كرده، ساختار معرفتى فعاليت علمى كشور را مشخص كند. حاصل فعاليت پنج ساله گروه علم سنجى از جمله كتاب «سى سال توليد جهانى علم ايران» است و از سال ۲۰۰۰ به بعد هر ساله يك گزارش توليد علمى مربوط به سال قبل از آن را تهيه مى كنيم و تاكنون ۴ گزارش يعنى گزارش هاى سال هاى ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ تهيه شده است و در حال تهيه و بررسى گزارش ۲۰۰۵ توليد علمى ايران هستيم.

در اين گزارش ها تبيين شده كه مقالات چاپ شده از نظر معرفتى مربوط به چه رشته هايى بوده اند و چه دانشگاه هايى در توليد اين مقالات مؤثر بوده اند، اين مقالات در چه مجلاتى چاپ شده و چه قدر به آنها استناد شده است. در سال ۲۰۰۴ تعداد مقالات چاپ شده ايران در مجلات معتبر بين المللى ۳ هزار و هشتصد مورد رسيد.

فعاليت ديگرى را هم شروع كرديم. ما در يك دوره اى فعاليت خودمان را با آثار كره اى ها مقايسه مى كرديم. پس از مدتى متوجه شديم كه فاصله ما از نظر تعداد مقالات با كره زياد شده و در حال حاضر نمى توانيم به كره برسيم. هم اكنون قصد داريم كل توليد علمى تركيه در سال ۲۰۰۴ و ساختار معرفتى آن را تهيه كنيم و با انجام يك مقايسه تطبيقى بدانيم كه چگونه فاصله خودمان را با تركيه در زمينه چاپ مقاله در مجلات بين المللى كاهش بدهيم و دلايل موفقيت تركيه را در اين زمينه مشخص كنيم.

چرا از بررسى و تجزيه و تحليل موفقيت كره جنوبى صرف نظر كرده، به تركيه پرداخته ايد؟

البته ما قبلاً مقايسه ديگرى با كره جنوبى انجام داده بوديم، ولى فاصله كره جنوبى با ما در تهيه چاپ مقاله زياد شده بود و به هر حالت توليد علمى ما در سال ۲۰۰۴ حدود ۳ هزار و هشتصد مقاله بوده و كره در آن سال حدود ۲۴ هزار مقاله به چاپ رسانده بود. بنابراين مى توان نتيجه گرفت كه اين اختلاف توليد و چاپ مقاله بين ما و كره زياد شده است، ولى اگر ما خودمان را با تركيه مقايسه كنيم كه در سال ۲۰۰۴ حدود ۱۲ هزار مقاله در مجلات بين المللى به چاپ رسانده، مقايسه بهترى انجام داده ايم تا اينكه با كره مقايسه كنيم.

وضعيت كنونى كره نمى تواند به عنوان يك هدف مطلوب در نظر گرفته شود تا براى نزديك شدن به آن سطح برنامه ريزى كنيم؟

ما به سرعت نمى توانيم تعداد مقالات چاپ شده مان را براى مثال ۳ هزار مقاله به ۸ هزار مقاله برسانيم. ما فقط تا حد خاصى مى توانيم باعث افزايش تعداد مقالات شويم.

به نظر شما، دو برابر شدن ميزان چاپ مقاله به چه عواملى بستگى دارد؟

به عوامل متعددى بستگى دارد. به ميزان سرمايه گذارى و بودجه تحقيقاتى، تعداد محققان و دانشجويان دوره كارشناسى ارشد و دكترا، به نحوه ارتباطات و همكارى علمى بين المللى، به ارتباط صنعت و علم و بسيارى از عوامل ديگر بستگى دارد.

ممكن است كشورهاى توسعه يافته بتوانند بودجه هاى عظيمى را به پروژه هاى تحقيقاتى اختصاص بدهند و توليدات علمى شان را بالا ببرند، ولى معلوم نيست در ايران هم بتوان اين گونه عمل كرد، چون موارد بسيار زيادى در اين زمينه دخيل هستند. اگر ما به طور سطحى به اين قضايا نگاه كنيم به نتايج ايده آل نمى رسيم.

اهداى حداكثر يك ميليون تومان پاداش به استادان و محققان ايرانى كه بتوانند مقالات خودشان را در مجلات بين المللى چاپ كنند ممكن است زمينه را براى توسعه علمى كشور فراهم كند؟

ما هميشه بايد به جنبه هاى مثبت موضوع نگاه كنيم. شايد اين كار جنبه هاى منفى هم داشته باشد، ولى به نظر من چنين كمكهايى در بهبود وضعيت ما بى تأثير نبوده است. تجربه شخصى من و برخوردهايى كه با محققان داشته ام نشان مى دهد كه آنها به همين دليل برانگيخته شده اند كه تحقيق كنند و مقالات خود را به چاپ برسانند و بالاخره هر كشورى ممكن است براى ارتقاى سطح علم و تكنولوژى خود اين نوع جايزه ها و هزينه ها را بپردازد.

از ديد مركز تحقيقات سياست علمى كشور، چاپ مقاله و افزايش تعداد چاپ مقالات در مجلات معتبر جهانى در توسعه علمى كشور مؤثر است؟

توسعه علمى مفهومى همه جانبه است كه هم علم توليد شود و هم از اين علم توليد شده در كشور استفاده شود، به عبارت ديگر تأثير عملى بر اقتصاد، اجتماع و محيط زيست كشور داشته باشد، ولى الآن چون در مراحل ابتدايى كار هستيم و تعداد مقالات توليد شده ما بسيار كم است، نمى توانيم يك رابطه معنادار در زمينه رشد علمى كشور داشته باشيم. ما بايد اجازه بدهيم كه توليد علمى كشور به حد معقولى برسد و بعد به اين موضوع بپردازيم كه علم توليد شده بتواند اثرگذار هم باشد.

پس كار علم سنجى به طور عمده حول همان بحث هاى كميتى است؟

علم سنجى به طور عمده كارى كمى است ولى كار كيفى هم انجام مى دهيم. مشخص كردن تعداد استنادات به يك مقاله، به يك نحو اقدامى كيفى تلقى مى شود. يعنى كيفى تر از اين كه فقط بگوييم چند مقاله چاپ شده است. اين كار منطق قابل قبول هم دارد. وقتى يك محقق، مقاله اى مى نويسد كه كل اجتماع علمى به آن استنادمى كنند روشن است كه مطلب درخور توجهى از سوى او نوشته شده است.

جامعه شناسان علم مى گويند ممكن است مخالفان يك تئورى به مقاله چاپ شده در آن زمينه استناد كنند، اين نوع استناد هم بايد به حساب كل استنادات به آن مقاله محسوب شود؟

صرفاً برخى از استنادات ممكن است به منظور نقدو بررسى محتواى مقاله باشد.آنها مى گويند بايد موارد تفكيك را از يكديگر جدا كنيم و به طور دقيق مشخص كنيم كدام يك از استنادات، استناد مثبت بوده و كدام يك استناد منفى بوده است.

شما در گروه علم سنجى اين گونه عمل مى كنيد؟

خير؛ چون تعداد مقالات چاپ شده كشور ما در حد چند هزار مقاله است تاكنون به تفكيك استنادات نپرداخته ايم. چون اعتقاد داريم كه رشد چاپ مقالات ما بايد به يك حد معين برسد. ما الآن در ابتداى راه هستيم و از همين ابتدا نبايد جنبه كيفيت مقالات را به طور جدى مورد توجه قرار بدهيم.

اولويت اول اين است كه تعداد مقالات زياد بشود؟

بله؛ اولويت اول ما اين است كه وقتى كار تحقيقاتى انجام مى شود، نتيجه آن در معرض ديد جهانيان قرار بگيرد و مشخص شود كه ما چه تحقيقاتى انجام داده ايم.

در سال ۱۹۹۱ تعداد مقالات چاپ شده ايران، پاكستان، مالزى، عربستان، مصر و تركيه به ترتيب ۱۷۹، ۳۹۹،،۳۲۸ ۷۵۴، ۱۶۸۸ و ۱۰۸۰ بوده است و در حال حاضر دومين كشور بعد از تركيه در ميان كشورهاى اسلامى در زمينه چاپ مقالات در مجلات بين المللى هستيم. دستيابى به اين موفقيت بسيار ارزشمند است؟

اين يك هدف مهم است كه ما به لحاظ كمى به چنين موفقيتى دست يافته ايم و بايد به گونه اى برنامه ريزى كنيم كه تعداد مقالات ما از تركيه هم بيشتر شود. به اين موضوع هم اشاره كنم كه ما به دليل جنگ تا مدتى در زمينه چاپ مقاله از برخى كشورها عقب افتاده ايم، ولى بايد قبول كنيم كه ساختار علمى بسيارى از كشورهاى منطقه به هيچ وجه قابل مقايسه با ساختار علمى ايران نيست، چه از نظر تعداد دانشگاه ها، چه از نظر تعداد دانشجو و افراد باسواد و هزينه هايى كه در نظر گرفته مى شود.

ما نسبت به اين كشورها از جايگاه بهترى برخورداريم. البته ممكن است كه به دليل افزايش قيمت نفت، برخى از كشورهاى منطقه ميزان و درصد بودجه هاى تحقيقاتى خود را افزايش بدهند.

الآن دانشگاه ملك فهد عربستان در زمينه فعاليت هاى تحقيقاتى به طور جدى عمل مى كند. شما به سادگى از كنار اين نوع اقدامات مى گذريد؟

ممكن است بعضى از دانشگاه هاى اين كشورها تعدادى استاد آمريكايى و اروپايى را با حقوق هاى بالايى جذب كرده باشند و از آنها بخواهند كه مقالاتى چاپ كنند، ولى اين نشاندهنده اين نيست كه ساختار تحقيقاتى در اين كشورها شكل گرفته باشد. اين كشورها از محققان خارجى استفاده مى كنند و اصلاً قابل مقايسه با كشور ما نيستند.

مقالات چاپ شده ايران از سوى ۴ هزار محقق ايرانى و با كمك يك هزار نفر محقق خارجى انجام شده است...

داشتن همكار خارجى امر مثبتى است.

اگر همان محققان ايرانى به تحقيق مى پرداختند شايد آن تعداد مقاله تهيه نمى شد؟

من معتقدم كه به همان سطح از توليد مقاله مى رسيديم و در اصل همكارى پژوهشگران يك كشور با پژوهشگران كشورهاى ديگر امر مثبتى است و به همين دليل محققان كشورهاى مختلف با يكديگر همكارى مى كنند.

شايد آن كشور عربى حاشيه جنوبى خليج فارس هم اقدامى شبيه به كار ما انجام داده باشد؟

عربستان تعداد زيادى استاد خارجى استخدام كرده است. براى مثال يك استاد دانشگاه در آمريكا ماهيانه ۱۰ هزار دلار حقوق مى گيرد. ممكن است عربستان به همان استاد، حقوق ماهيانه ۳۰ هزار دلار را پيشنهاد بدهد و از او بخواهد كه چند ترم در عربستان درس بدهد و مقالاتى هم به چاپ برساند، اما تعداد دانشگاه هاى ايران و تعداد دانشجويان ايرانى بسيار بيشتر از عربستان است و قابل مقايسه نيست.

به يك نكته مهم هم اشاره كنم كه براى مثال از كشورهاى آفريقايى گينه بيسائو ممكن است ۵۰ مقاله عالى در رشته پزشكى در مجلات معتبر بين المللى چاپ شود. چاپ اين تعداد مقاله به معناى آن نيست كه محققان آن كشور چنين مقالاتى را تهيه كرده باشند، احتمال دارد كارشناسان و محققان سازمان بهداشت جهانى و سازمان هاى بين المللى و يا محققان آمريكايى براى مطالعه بيمارى هاى خاصى كه در آنجا شيوع دارد به آن كشور رفته، بعد هم يك تعداد مقاله به چاپ برسانند و چاپ اين مقاله ها نيز به اسم گينه بيسائو تمام شود.

«توماس كوهن» يكى از انديشمندان غربى مى گويد وقتى در جامعه اى، افراد مقاله مى نويسند و منتشر مى كنند بر اين دلالت مى كند كه افراد علمى مى انديشند، به جزئيات توجه كرده، از كلى گويى فاصله مى گيرند در اين صورت يك اجتماع علمى در حال شكل گيرى است.

با اين حال، ما وقتى ساختار معرفتى كشور را با ساختار معرفتى جهانى مقايسه مى كنيم مى بينيم در دنيا، بيشترين مقاله در زمينه هاى علوم زيستى و پزشكى نوشته مى شود، ولى در ايران، بيشترين مقاله ها در حوزه هاى شيمى و فيزيك تهيه شده و به چاپ مى رسد. اين حالت از نظر ما غيرطبيعى است و به طريقى بايد اين روند را اصلاح كرد. شايد يكى از دلايل انحراف ساختار معرفتى ما اين باشد كه بعد از انقلاب به رشته پزشكى، بيشتر به عنوان يك حرفه خدماتى توجه شده است تا به عنوان يك رشته علمى.

با چاپ اين تعداد مقاله مى توانيم بگوييم اجتماع علمى در جامعه ما در حال شكل گيرى است؟

اين اجتماع علمى در حال شكل گيرى است. در ميان اين سه هزار مقاله ما، مقالاتى در حد برتر و عالى در سطح جهانى مورد توجه قرار گرفته اند.

در نظر مى گيريد كه چه تعداد از اين مقالات به اختراع منجر مى شود؟

تعداد اختراعات جامعه ما بسيار كم است و به همين دليل نمى توانيم رابطه معنادارى بين اين موارد پيدا كنيم.

تا چه حد افزايش مقالات ما از رشد منظم و منطقى برخوردار است؟

افزايش تعداد مقاله هاى ما در سال ۲۰۰۴ نسبت به ۲۰۰۳ از رشد ۱۴‎/۹ درصدى برخوردار است و اين رشد در سال ۲۰۰۳ نسبت به سال ۲۰۰۲ داراى ۳۲‎/۱ درصد بوده است. ميزان رشد اين موارد در اين دو مقطع كم شده، ولى همچنان سير صعودى رشد چاپ مقاله ادامه دارد و بدين معناست كه كشور دارد در حوزه علم سرمايه گذارى مى كند. براى مثال تعداد دانشجويان دوره هاى تكميلى فوق ليسانس و دكترا در حال افزايش است.

در كتاب «سى سال...» آورده ايد كه منحنى رشد كشورهاى آمريكا و اروپاى غربى در زمينه تعداد مقالات چاپ شده به مرحله اشباع رسيده، ولى اين مورد درباره كشورهاى چين، كره جنوبى و برزيل صدق نمى كند!

كشورهاى اروپاى غربى، ايالات متحده و ژاپن در اين زمينه تقريباً به بالاترين ظرفيت خود دست يافته اند و براى آنها رشد فعلى شان كفايت مى كند، نوآورى خودشان را دارند و اقتصادشان را اداره مى كنند. براى مثال آمريكا در سال، حدود ۴۰۰ هزار مقاله علمى چاپ مى كند. به گونه منطقى اين تعداد مقاله را نمى تواند در يك مدت كوتاه دو برابر كرده، به ۸۰۰ هزار مقاله چاپ شده برساند. اما ما كه ساليانه حدود ۳ هزار مقاله چاپ كرده ايم، چاپ اين تعداد مقاله با نظام دانشگاهى و تعداد دانشجويان و استادان و درآمد ملى ما سنخيت ندارد و به همين دليل مى گويم كه رشد، تهيه و چاپ مقالات علمى ما در يك اوضاع طبيعى ادامه خواهد يافت.

برخى مدعى اند كه كشور ما قادر است در اين زمينه به مقام دهم جهانى دست يابد...

ممكن است ما بتوانيم جزو ۲۰ تا ۲۵ كشور اول دنيا قرار بگيريم، ولى مقام دهمى يك رؤياست. بالاخره ما در سال ۲۰۰۴ با چاپ ۳ هزار و هشتصد مقاله، رتبه چهلم دنيا را در زمينه چاپ مقاله كسب كرده ايم و امكان رشد سريع ما وجود ندارد. يكى از سناريوهايى كه ما دنبال مى كنيم و در دسترس هم هست رسيدن به تركيه است. سناريوى ديگر هم رسيدن به كره جنوبى است كه يك سناريوى دور از دسترس است. چون كره جنوبى در سال گذشته حدود ۲۴ هزار مقاله به چاپ رسانده است.

طبق محاسبات شما هر چند سال يك بار تعداد مقالات چاپ شده ايران مى تواند دو برابر شود؟

با توجه به رشد توليد علمى ايران كه در سال ۲۰۰۴ نسبت به سال ۲۰۰۳ و در سال ۲۰۰۳ نسبت به سال ۲۰۰۲ به ترتيب ۱۴‎/۹ درصد و ۳۲‎/۱ درصد بوده است، مى توان انتظار داشت كه به طور تقريب هر چهار يا پنج سال ممكن است توليد علمى كشور ما دو برابر شود. وقتى ما در سال حدود سيصد مقاله چاپ كنيم مى توان با اتخاذ تدابيرى خاص آن را به حد ۶۰۰ مقاله برسانيم، ولى وقتى به سه هزار مقاله مى رسد به همان سرعت روند دو برابر شدن طى نمى شود. در حال حاضر ۲۷ واحد دانشگاه آزاد در شهرستان هاى ما مانند واحد قوچان و شهرضا هركدام در سال ۲۰۰۴ يك مقاله، دانشگاه پيام نور واحد فريمان و يا واحد گلپايگان هر كدام يك مقاله در مجلات بين المللى به چاپ رسانده اند و يا يك شركت ايرانى به نام «اكسير» يك مقاله به چاپ رسانده است. ما اگر به گونه اى عمل كنيم كه اين دانشگاه ها و شركت ها تحقيقات بيشترى انجام دهند و در نتيجه مقالات بيشترى به چاپ برسانند، موفقيت بيشترى كسب مى كنيم.

اگر فرض كنيم تعداد مقالات چاپ شده تركيه در حد همين ۱۲ هزار مقاله ثابت بماند ما ظرف چند سال به حد تركيه از نظر چاپ مقاله مى رسيم؟

برآوردها نشان مى دهد كه ما هر ۴ يا ۵ سال مى توانيم تعداد مقالات مان را دو برابر كنيم، ولى اين امكان هم وجود دارد كه ما در صورت اتخاذ يك تصميم عقلايى تر ظرف مدت ۴ سال بتوانيم ۱۲ هزار مقاله در سال چاپ كنيم.

در آن حالت عادى حدود ۸ تا ۱۰ سال طول مى كشد كه به دو برابر كردن تعداد مقالات دست يابيم؟

بله؛ اما ممكن است سناريوهاى متفاوتى را دنبال كنيم. يعنى ممكن است دولت با ارائه برخى مشوق هاى مالى سعى كند اين دو برابر شدن ظرف چند سال اتفاق بيفتد و نه اين كه بعد از ۱۰ سال آن حالت رخ بدهد.

اگر تركيه با تعداد مقاله چاپ شده ۱۲ هزار تايى در سال ۲۰۰۴ به رشد خود ادامه دهد و ما نيز با تعداد ۳ هزار و هشتصد مقاله به فعاليت خود ادامه دهيم چه چشم اندازى را در پيش رو خواهيم داشت؟

به طور مسلم، رشد تركيه در چاپ مقاله به سرعت رشد مقاله هاى ما نمى رسد و رشدش خيلى كمتر و بطئى تر خواهد بود. موفقيت ما بستگى به سياست هايى دارد كه در پيش مى گيريم و بودجه اى كه صرف اين كار مى كنيم. مى توان انتظار داشت كه در زمينه چاپ مقاله حداقل، در ظرف ۵ سال برسيم.

مى توان محاسبه كرد كه تركيه در ۱۰ سال آينده چند مقاله به چاپ مى رساند؟

مى توان با فرمول هاى دقيق به محاسبه وضعيت تعداد مقالات تركيه بپردازيم. يكى از اقدامات گروه علم سنجى وزارت علوم اين است كه ساختار معرفتى تركيه را مشخص كند و دلايل موفقيت تركيه را تشخيص دهد.آنچه مسلم است اين كه رشد كشور ما در توليد و چاپ مقاله بيشتر از تركيه است. اگر شرايط اجتماعى، سياسى و اقتصادى كشور طبيعى باشد مى توان اميدوار بود كه به ميزان مقالات چاپ شده تركيه برسيم، ولى چنين موفقيتى به شرايط متعددى بستگى دارد.

تبليغات داخلي ...

حاميان ما ...